رنگ تنش ، اين قول محمّد بن كعب است . مجاهد گفت : در او سواد و بياض نباشد [ 101 - ر ] . قتاده گفت : در او عيبى نباشد . چون اين جمله بشنيدند ، گفتند : * ( الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ ) * ، اكنون حق آوردى ، يعنى جملهء صفات روشن كردى چنان كه اشتباه زايل شد . و اين دليل است بر آن كه ايشان مأمور بودند به كشتن گاوى موصوف به جمله اين صفات ، كه چون صفات تمام بشنيدند و بدانستند ، گفتند : الان جئت بالحقّ ، و اگر مراد آن بودى كه گاوى بكشى ( 1 ) ، هر گاوى كه باشد به اوّل كه شنيدند كه : * ( أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ) * . . . ، گفتند : * ( الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ ، فَذَبَحُوها ) * . در آيت حذف و اختصارى هست مقدّر تا كلام مستقيم شود ، و آن اين است كه : فطلبوها فوجدوها و اشتروها باغلى الثّمن . فذبحوها ، بجستند و بيافتند و به گرانتر بها بخريدند . آنگه بكشتند آن گاو را ، * ( وَما كادُوا يَفْعَلُونَ ) * ، و نزديك بود كه نكنند ، لغلاء ثمنها ، از گرانى بهاى آن . سدّى گفت : ده سر ( 2 ) به زر باز كردند ( 3 ) . ديگران گفتند : پوستش پر از زر بار كردند و به بهاش ( 4 ) بدادند . * ( وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً ) * ، يعنى عاميل را ، و اين آيت اوّل قصّه است . * ( فَادَّارَأْتُمْ فِيها ) * ، أى تدارأتم و تدافعتم ، و اصل او تفاعلتم ( 5 ) است براى قرب مخرج « تا » به « دال » ادغام خواستند تا كنند ، « تا » را « دال » كردند و اسكان او كردند براى ادغام ابتدا به ساكن نشايست كردن ، « الف » وصل بياوردند تا زبان بر او اعتماد كند در گفتن ، ادّارأتم شد ، و كذلك قوله : اثَّاقَلْتُمْ ( 6 ) . . . ، و : اطَّيَّرْنا ( 7 ) . عبد اللَّه عبّاس گفت : تدافعتم و اختلفتم ، و مجاهد و ضحّاك گفتند : اختصمتم . عبد العزيز بن يحيى گفت : شككتم ( 8 ) ، و اصل « درء » ، دفع بود ، من قوله تعالى : وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ ( 9 ) . . . ، و منه قول الشّاعر :

--> ( 1 ) . مج : بكشتى ، مر : بكشند . ( 2 ) . مر : سپر ، چاپ شعرانى ( 1 / 226 ) : استر . ( 3 ) . كذا در اساس و نسخه بدلها ، اصل قول سدّى اين است : « اشتروها بوزنها عشر مرّات ذهبا » ر ك ، طبرى 1 / 281 ، مجمع البيان 1 / 136 . ( 4 ) . دب ، آج ، فق ، مب ، مر : بهايش را . ( 5 ) . اساس : تقاعدتم ، با توجّه به مج و اتّفاق نسخه بدلها تصحيح شد . ( 6 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 38 . ( 7 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 47 . ( 8 ) . آج ، لب : سكتتم ، فق : سكنتم ، لب ، مب : سكتم . ( 9 ) . سوره رعد ( 13 ) آيهء 22 .